Unieważnienie znaku towarowego jest szczególnym postępowaniem prawnym, którego celem jest pozbawienie ochrony oznaczenia, mimo że wcześniej uzyskało ono prawo ochronne udzielone przez Urząd Patentowy. Możliwość podważenia zarejestrowanego znaku wynika z faktu, że sama rejestracja nie oznacza, iż oznaczenie zawsze spełniało wszystkie wymagania przewidziane przepisami prawa. W określonych sytuacjach może zostać wykazane, że prawo ochronne zostało udzielone niesłusznie, ponieważ już w chwili zgłoszenia istniały przeszkody uniemożliwiające rejestrację.
Najważniejszą konsekwencją unieważnienia znaku towarowego jest skutek wsteczny (ex tunc). Oznacza to, że znak traktowany jest tak, jakby ochrona prawna nigdy nie została skutecznie udzielona. Nie dochodzi więc wyłącznie do odebrania prawa na przyszłość, lecz do zakwestionowania samego faktu jego powstania. Z tego względu postępowanie dotyczące unieważnienia może mieć bardzo istotne znaczenie dla przedsiębiorców, którzy wykorzystują znak jako podstawę strategii marketingowej, ochrony marki lub przewagi konkurencyjnej.
Należy przy tym odróżnić unieważnienie od wygaśnięcia prawa ochronnego na znak towarowy. Wygaśnięcie następuje w wyniku zdarzeń, które pojawiły się już po uzyskaniu ochrony, np. upływu okresu ochronnego bez jego przedłużenia, nieużywania znaku przez wymagany czas lub utraty przez oznaczenie charakteru odróżniającego. Natomiast unieważnienie odnosi się do wad istniejących już w momencie rejestracji.
Podstawy unieważnienia znaku towarowego
Przesłanki prowadzące do unieważnienia można podzielić na bezwzględne oraz względne przeszkody rejestracji.
- Pierwsza grupa obejmuje sytuacje, w których samo oznaczenie nie powinno zostać objęte ochroną niezależnie od tego, kto dokonuje zgłoszenia. Do najczęściej występujących bezwzględnych podstaw należą brak zdolności odróżniającej, opisowy charakter znaku lub posługiwanie się określeniami, które weszły do powszechnego użycia i stały się nazwami rodzajowymi.
Ochronie nie mogą podlegać oznaczenia, które nie pozwalają odbiorcom wskazać konkretnego pochodzenia gospodarczego towarów lub usług. Przykładowo, nazwa opisująca bezpośrednio właściwości produktu nie powinna zostać zastrzeżona wyłącznie dla jednego przedsiębiorcy.
Podstawą unieważnienia może być również zgłoszenie znaku w złej wierze. Dotyczy to sytuacji, w których rejestracja oznaczenia nastąpiła z naruszeniem zasad uczciwego obrotu, np. w celu zablokowania działalności konkurenta, przejęcia cudzej renomy lub uzyskania nieuzasadnionej przewagi rynkowej.
- Drugą kategorię stanowią względne przeszkody rejestracji. W tym przypadku problem nie wynika z samego charakteru znaku, lecz z konfliktu z wcześniejszymi prawami innych podmiotów. Wniosek o unieważnienie znaku towarowego może zostać złożony między innymi wtedy, gdy późniejszy znak jest identyczny lub podobny do wcześniejszego znaku towarowego i istnieje ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd.
Podstawą może być również naruszenie praw osobistych lub majątkowych osób trzecich, w tym praw autorskich do projektu graficznego oznaczenia. W praktyce zdarzają się sytuacje, w których przedsiębiorca rejestruje znak opracowany przez zewnętrznego twórcę, jednak nie dochodzi do skutecznego przeniesienia praw do stworzonego projektu. W takim przypadku uprawniony twórca może podejmować działania zmierzające do zakwestionowania ochrony.
Procedura unieważnienia i znaczenie ochrony marki
Postępowanie dotyczące unieważnienia znaku towarowego prowadzone jest przed Urzędem Patentowym RP w ramach postępowania spornego. Osoba lub podmiot zainteresowany musi wykazać konkretne podstawy prawne oraz przedstawić dowody potwierdzające, że rejestracja oznaczenia nie powinna była nastąpić.
W przypadku względnych przeszkód obowiązuje co do zasady pięcioletni termin na wystąpienie z żądaniem unieważnienia, liczony od dnia rejestracji znaku, jeżeli uprawniony wiedział o istnieniu późniejszego oznaczenia i tolerował jego funkcjonowanie. Ograniczenie to nie znajduje zastosowania w przypadku zgłoszenia znaku w złej wierze, które może być kwestionowane bez takiego ograniczenia czasowego.
Szczególnym przypadkiem jest unieważnienie unijnego znaku towarowego, którego ochrona obejmuje wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej. Postępowania dotyczące takich oznaczeń prowadzone są przed Urząd Unii Europejskiej ds. Własności Intelektualnej (EUIPO), a skutki decyzji obejmują cały obszar Unii Europejskiej.
Ryzyko unieważnienia pokazuje, że rejestracja znaku towarowego powinna być poprzedzona dokładną analizą prawną. Weryfikacja zdolności odróżniającej oznaczenia, badanie wcześniejszych praw oraz ocena potencjalnych konfliktów pozwalają ograniczyć ryzyko kosztownych sporów.
Ochrona marki nie kończy się bowiem na uzyskaniu świadectwa ochronnego. Wymaga ona również świadomego zarządzania prawami własności przemysłowej i bieżącego monitorowania sytuacji rynkowej.